19 februari 2017

Gelede + Amerikaanse boerderijen

In de jaren 2017 en 2018 wil de Boerderijenstichting Fryslân meer aandacht schenken aan twee typen boerderijen welke in de eerste helft van de twintigste eeuw een nieuw type gebouw aan het boerderijenbestand in deze provincie toevoegden. Hun afwijkende vorm en bouwtrant maken hen tot interessante onderdelen van het bezit aan historische boerderijen en van de agrarische geschiedenis van Fryslân.
In de periode 1905-1940 werd een redelijk aantal zogenaamde gelede boerderijen en boerderijen van het Amerikaanse type gebouwd. In dit project wordt achtergrondinformatie omtrent de bouw van deze boerderijtypen samengebrachtuit publicaties en archiefonderzoek en gaan we inventariseren welke voorbeelden van dit type nog bestaan of zijn verdwenen.
Afbeelding: nog bestaande gelede boerderij bij Engelum

Amerikaanse boerderij
Het kenmerk bij uitstek van de zogenaamde Amerikaanse boerderijen was de hooiberging op een zolder boven het veestalgedeelte, gescheiden door een vloervan steen of beton. Het hooi werd hier met een takelmechaniek aan de steile achtergevel naar de hooizolder getransporteerd. Hierdoor waren de schuren veel hoger dan men gewend was bij de traditionele Fryskepleats.


Samenwerking
Het Fries Landbouwmuseum en de stichting AFRON hebben zich bereid getoond aan specifieke onderdelen van dit project mee te werken. Een aardige bijkomstigheid is dat het Fries Landbouwmuseum in de eerstkomende jaren verplaatst gaat worden naar een fraai voorbeeld van zo'n gelede boerderij bij Goutum.


OPROEP:

wie weet er nog een geheel compleet of een nog deels intact of verbouwd exemplaar van een gelede- of een Amerikaanse boerderij in Fryslân te staan. Of misschien weet u waar er vroeger een intussen verdwenen exemplaar stond. In sommige gevallen resteert er alleen nog de woning en/of de veestalling. Reacties graag naar j.vaart@hetnet.nl of bellen naar 0513 438007(Hans de Haan) of 0513 412217.


Via interviews met eigenaren/gebruikers wordt getracht een actueel beeld te krijgen van wat er anno nu nog resteert. Het plan is de nog bestaande gebouwen ook fotografisch te documenteren.

Het uiteindelijke doel is om de vergaarde kennis en inzichten te verspreiden in een publicatie en lezingen. Terwijl het onderzoek loopt, zullen van tijd tot tijd voorlopige resultaten door onze Boerderijenstichting naar buiten worden gebracht.

Eerste verkenningen begonnen
Twee bestuursleden van de Boerderijenstichting Fryslân, Hans de Haan en Jacob van der Vaart, die ook het initiatief hebben genomen tot dit project, hebben in de afgelopen maanden al enig voorwerk verricht en een voorlopige lijst opgesteld van nog bestaande exemplaren en van intussen verdwenen exemplaren. Inmiddels zijn er rond 35 adressen van gelede boerderijen en 10 adressen van het Amerikaanse type opgespoord. Een zevental gelede boerderijen is intussen (medio febr. 2017) al door hen onderzocht en gedocumenteerd.

Reden voor het zoeken naar een nieuwe bouwtrant
Met het oog op verbetering van de hygiëne bij de melkwinning en een veiliger opslag van hooi (hooibroei, blikseminslag) is in het eerste kwart van de vorige eeuw gezocht naar vernieuwingen inde boerderijbouw. Tot aan het begin van de twintigste eeuw was met de traditionele vormen van de Friese boerderij, de kop-hals-romp en de stelp met enkele varianten, nauwelijks geëxperimenteerd. Nadat de landbouwcrisis van 1880 over zijn dieptepunt heen was, begonnen nieuwe experimenten. Grootgrondbezitters zetten de toon bij de vernieuwingen: enkele adellijke families en gast- en weeshuizen. Door het fundamenteel anders organiseren van de bedrijfsvoering had dit ingrijpende gevolgen voor de boerderijbouw.
Het streven naar het produceren van bacterievrije melk, waardoor de tuberculose-bacil geen kans kreeg zich te ontwikkelen, kreeg gestalte met een geleding en afgrenzing van de verschillende bedrijfsfuncties en een inrichting van de stal die de hygiëne verbeterde. Het vee moest ruimer gestald worden, met betere ventilatie. Door het hooi in een min of meer afgescheiden deel van het gebouw op te slaan was de brandveiligheid gediend. In een gelede boerderij werden woning, veestal, ruimte voor melkverwerking en de hooiberging (annex de berging van wagens, machines en gereedschappen) in afzonderlijke, maar wel aan elkaar gekoppelde bouwvolumes ondergebracht.


« Terug naar nieuwsoverzicht